• Prethodna
• 1 of 6
• Sledeća

            Revitalizacija ozbiljnog broja napuštenih industrijskih objekata zanimljive arhitektonske strukture, uzima zamah širom Evrope od polovine XX veka. Njihovim oživljavanjem novim sadržajima, te oplemenjenom najrazličitijim funkcijama koje takav prostor dozvoljava, rođen je novi trend očuvanja industrijskog nasleđa, čime je sprečena njegova dalja devastacija i nestajanje. Istovremeno, ovi objekti imaju nemerljivu vrednost za istorijsku, tehnološku, društvenu, arhitektonsku, kulturnu, naučnu i dr., verifikaciju milja u kojem su egzistirali. Najvidljivije intervencije na očuvanju i prenameni takvog prostora kod nas desile su se u Kragujevcu, ne slučajno, jer je reč o gradu sa vekovnom industrijskom tradicijom, a pokazalo se i sa odgovornim odnosom povezivanja starog i novog. Jedan do takvih poduhvata je Muzej „Stara livnica“.

            U najstarijem objektu iz 1882. godine, površine oko 800m2, smešteno je oko 5.500 predmeta raspoređenih u sedam muzejskih zbirki. Muzej je osnovan 1953. godine pod nazivom Muzej „Zavoda Crvena zastava“, koji 1994. menja ime u Muzej „Stara livnica“.  Prva livnica u Srbiji podignuta je 1848. na Vračaru, u Beogradu, zalaganjem istaknutog državnika Ilije Garašanina, koji je smatrao da se Srbija ne može osamostaliti i osloboditi turske vlasti ako ne proizvodi sopstveno oružje. Zbog protivljenja Austrougarske i Osmanske imperije koje nisu podržavali tu ideju, fabrika je odlukom kneza Aleksandra Karađorđevića 1851. prebačena u Kragujevac, prestoni srpski grad (1818 - 1841), u kojem je još od 1836. postojao Arsenal za popravku ručnog oružja sa tri radionice.
            Prva zgrada građena je od 1851-53., u blizini reke Lepenice, i bila uništena zbog podzemnih voda. U intervalu od 1881-1892. sagrađena je zgrada Livnice - odnosno današnjeg muzeja po projektu Todora Toše Seleskovića. Građena je u kombinaciji cigle, betona i gvožđa, tzv. bondruk stilu, po uzoru na industrijske objekte u Evropi toga vremena. Izgled radnionica iz najranijeg perioda nije sačuvan niti na skicama, niti na dagerotipijama, ali se pretpostavlja da su nalikovale onim u evropskim zemljama.
            Prvi upravnik Livnice bio je Francuz, Šarl Lubri bivši nadzornik jedne topolivnice u Parizu, pod čijim je rukovodstvom 1853. izliven prvi top. Lubri je zaslužan i za otvaranje Vojnozanatlijske škole u cilju školovanja domaćeg kvalifikovanog kadra (1854), iste godine i Radničke bolesničke kase za finansiranje lečenja radnika, iz koje se razvio Radnički fond. Za njegovog zamenika imenovan je Petar Protić, brigadni oficir, koji će postati prvi domaći upravnik Topolivnice.
            Prvobitna ideja o podizanju fabrike za proizvodnju pušaka se nije ostvarila ali je Puškarnica (ustanovljena 1860) svoj rad bazirala na popravkama i prepravkama pušaka na savremenije sisteme (kremenjače na kapislare itd), sve do 1928., kada je podignuta fabrika pušaka po belgijskoj licenci. Najpoznatiji stručnjak za puške toga vremena bio je Mihailo Cvejić, kontrolor puškarnice. U Muzeju se čuvaju puške sa kontrolisanim žigom. Prva takva je iz januara 1856., kada je u fabriku uvedeno kontrolisanje, pregled i žigosanje proizvedenih predmeta a na inicijativu upravnika Topolivnice Petra Protića.
            Na fotografijama je prikazan Ipolit Monden, prvi ministar vojni Kneževine Srbije, razlog zbog kojeg je srpska vojska bila organizovana po uzoru na francusku. Među upravnicima Topolivnice bio je general Milivoje Petrović Blaznavac, jedno vreme predsednik komisije osnovane u Kragujevcu koja je radila na balističkom poboljšanju pušaka.
            Ratovi 1876-1878. pokazali su sve slabosti našeg naoružanja srpske vojske. Od 1886. prestaje proizvodnja topova i do 1939. fabrika ima obeležje arsenala. Topovi se uvoze, najviše iz Francuske, barut pravi u barutani u Stragarima, kasnije u Obilićevu kod Kruševca.
            U mirnodnopskim uslovima fabrika je radila civilni program: upotrebne predmete, doboše i trube za vojne orkestre, poljoprivredne alate, mašine za mlinove i strugare a najviše crkvena i školska zvona. Izliven je i celokupni enterijer za crkvu Svete Ružice na Kalemegdanu. Uoči Balkanskih ratova i Velikog rata, ovaj program će biti isključen, zbog povećane proizvodnje artiljerijske i pešadijske municije, a 1953. i potpuno ugašen.
            Muzej „Stara livnica“ priča priču o pušci „Kokinki“, konstruktora Koste Koke Milovanovića; o prvoj sijalici u Srbiji koja je zahvaljujući Todoru Seleskoviću zasvetlela u novopodignutoj Čaurinici 1884.; o predstavljanju proizvodnog programa kragujevačke fabrike na velikoj Svetskoj privrednoj izložbu u Parizu 1889., prvom nastupu srpske privrede van granica zemlje.
            Početkom Velikog rata fabrika je u teškom položaju, počinje evakuacija proizvoda, sirovina, svog materijala kako ne bi pao u ruke neprijatelja, i 1915., pošto su muškarci na frontu, vrši se obuka žena i civilnog stanovništva u rukovanju vatrenim oružnjem. U ratnim uslovima Livnica radi u tri smene, a nadoknada za prekovremeni rad se ne plaća. Rade se prepravke na francuskim granatama, popravke zaplenjenih austrougarskih topova iz Cerske i Kolubarske bitke. Do kraja rata fabrika je potpuno uništena, a radionice pretvorene u konjušnice. Pukovnik Miodrag Vasić je 1898. konstruisao prvu srpsku ručnu bombu četvrtatog oblika velike razorne moći, punjenu crnim barutom, korišćenu u Balkanskim ratovima i u Prvom svetskom ratu i prvu podvodnu minu korišćenu na Savi i Dunavu protiv Austrougara. Po prvi put u istoriji srpske vojske u septembru 2015. oborena su dva neprijateljska aviona: jedan u okolini Kragujevca, drugi gađan sa Metinog brda od strane Radoja Ljutovca koji je gađao bez nišanskih sprava.
            Majstori Livnice na frontu prave pokretne poljske radionice i na licu mesta popravljaju i prepravljaju oružje za dalji nastavak ratovanja. Oko 400 njih povlači se sa glavnicom vojske preko Albanije do Jadranskog mora. Njih preuzimaju saveznici i nakon oporavka uključuju ih u rad u fabrikama oružja u Francuskoj. Kada je došao poziv da se vrate na front, zadovoljni njihovim radom, Francuzi umesto njih šalju svoje ljude.
            Drugi svetski rat obeležilo je još jedno urušavanje fabričke hale, gubitak materijala, a najviše ljudskih života. Početkom okupacije Nemci su pozvali radnike da rade za njihove potrebe, što je velika većina odbila. Nakon sprovedene racije, streljani su sa đacima Prve kragujevačke gimnazije, ukupno njih 3.000.  Od 10 hiljada mašina i 12 hiljada zaposlenih pre rata, 1944. na posao se vraća 670 radnika koji su odmah krenuli da raščišćavanjem ruševina i popravkom 82 poluispravne mašine. Ostatak su pokupili okupatori za svoje potrebe.
            Još jedno razaranje fabrika je doživela 1999. Iako bez žrtava, štete na objektu i mašinama su bile nepopravljive. Najgore od svega bile su posledice po zdravlje zaposlenih, koji su pozivani odmah nakon bombardovanja da rade na raščišćavanju ruševina. Preživeli su bombardovanje, ali ne i posledice izazvane radoaktivnim zračenjem.
            Aktivni u ratovima, radnici su od druge polovine XIX veka bili vatreni borci za svoja prava. Sledeći ideje Svetozara Markovića u februaru 1876. učesnici su prvih radničkih demonstaracija poznatih pod imenom „Crveni barjak“, ovekovečenih na istoimenoj slici Miće Popovića.
            Livnica je prestala sa radom 1968. godine a 1973. obrazovan je fabrički muzej, današnja Stara livnica. Godine 1953. stavljena je pod zaštitu države kao kulturno dobro od velikog značaja.
            Današnja fabrika „Zastava oružje“ razvija širok asortiman proizvoda prisutnih na svim kontinentima, od programa naoružanja i vojne opreme do lovačkog i sportskog programa.   

Prema kazivanju Marije Milošević, kustosa Muzeja „Stara livnica“